अमरावती /जिल्हा प्रतिनिधी
ज्या वयात मुलं साधे पाढे पाठ करण्यासाठी रडतात, त्या वयात एका चिमुरडीने जगातील सर्वात मोठ्या विद्यापीठांमधील गणितज्ज्ञांना आणि संगणकालाही आपल्या बुद्धिमत्तेने चकित केले होते. ती चिमुरडी म्हणजेच भारताची थोर गणितज्ज्ञ शकुंतला देवी. ४ नोव्हेंबर रोजी त्यांची जयंती आहे. त्यानिमित्ताने, गणिताला एक खेळाचे रूप देऊन संपूर्ण जगात भारताचे नाव सुवर्णअक्षरांनी कोरणार्‍या या ‘मानवी कॉम्प्युटर’च्या थक्क करणाऱ्या प्रवासावर टाकलेला हा दृष्टिक्षेप.
*बालपण आणि विलक्षण प्रतिभेचा शोध*
शकुंतला देवी यांचा जन्म ४ नोव्हेंबर १९२९ रोजी बेंगळुरू येथील एका सामान्य कुटुंबात झाला. त्यांचे वडील सर्कसमध्ये काम करायचे. शकुंतला देवी केवळ ३ वर्षांच्या असताना, वडिलांसोबत पत्ते खेळताना त्यांच्यातील अफाट बुद्धिमत्तेची आणि आकड्यांशी खेळण्याच्या कौशल्याची पहिली ओळख झाली. त्यांच्यात असणारी गणिताची उपजत देणगी ओळखून वडिलांनी सर्कस सोडून तिचे सार्वजनिक शो आयोजित करण्यास सुरवात केली. वयाच्या अवघ्या ६ व्या वर्षी त्यांनी म्हैसूर विद्यापीठात आपल्या गणिताच्या कौशल्याचे सादरीकरण करून सर्वांना थक्क केले.
*जेव्हा कॉम्प्युटरही पडला मागे!*
शकुंतला देवी यांच्या नावावर अनेक जागतिक विक्रम आहेत. त्यांच्या गणितीय गतीची काही थक्क करणारी उदाहरणे खालीलप्रमाणे:
• १३ अंकी संख्यांचा गुणाकार: १९८० मध्ये लंडनच्या इम्पेरिअल कॉलेजमध्ये त्यांनी ७६,८६,३६९,७७४,८७० आणि २,४६५,०९९,७४५,७७९ या दोन १३ अंकी संख्यांचा गुणाकार अवघ्या २८ सेकंदात करून दाखवला. विशेष म्हणजे यामध्ये उत्तर सांगण्यासोबतच ते बोर्डावर लिहिण्याच्या वेळेचाही समावेश होता. या विक्रमाची नोंद ‘गिनीज बुक ऑफ वर्ल्ड रेकॉर्ड्स‘ मध्ये झाली.
संगणकापेक्षा वेगवान: युनिव्हर्सिटी ऑफ डॅलस (अमेरिका) येथे एका गणितीय स्पर्धेत त्यांनी १८८,१३२,५१७ इसवी सनाच्या एका संख्येचे २३ वे मूळ (23rd root) अवघ्या ५० सेकंदात काढले. त्यावेळी त्या काळातील सर्वात वेगवान समजल्या जाणाऱ्या ‘युनिव्हॅक’ (UNIVAC) या कॉम्प्युटरला हेच उत्तर काढण्यासाठी ६२ सेकंद लागले होते.
*’ह्युमन कॉम्प्युटर’ पदवीवर आक्षेप*
जग त्यांना ‘ह्युमन कॉम्प्युटर’ (Human Computer) या नावाने ओळखत असले, तरी शकुंतला देवी यांना स्वतःला ही पदवी फारशी आवडत नव्हती. त्यांचे म्हणणे होते की, “मानवी मनाची क्षमता ही संगणकापेक्षा कितीतरी पटीने श्रेष्ठ आहे. त्यामुळे मानवाची तुलना मशीनशी करणे योग्य नाही.”
*एक अष्टपैलू व्यक्तिमत्त्व*
शकुंतला देवी या केवळ गणितज्ज्ञ नव्हत्या, तर त्या एक उत्तम लेखिका, ज्योतिषी आणि समाजसेविकाही होत्या. त्यांनी गणिता सोपे कसं करावं यावर ‘Figuring: The Joy of Numbers’ सारखी अनेक पुस्तके लिहिली. याशिवाय त्यांनी कादंबऱ्या, स्वयंपाक आणि ज्योतिषशास्त्रावरही लिखाण केले. गणिताची भीती मुलांच्या मनातून कशी काढता येईल, यासाठी त्यांनी आयुष्यभर प्रयत्न केले.
आजच्या काळातील प्रासंगिकता
आजच्या डिजिटल युगात, जिथे आपण साध्या बेरीज-वजाबाकीसाठीही मोबाईलच्या कॅल्क्युलेटरवर अवलंबून असतो, तिथे शकुंतला देवी यांचा वारसा आपल्याला मानवी मेंदूच्या अमर्याद क्षमतेची आठवण करून देतो. गणिताकडे केवळ एक क्लिष्ट विषय म्हणून न पाहता, त्याकडे एक कला आणि खेळ म्हणून पाहण्याची दृष्टी त्यांनी जगाला दिली.२१ एप्रिल २०१३ रोजी या महान गणितज्ज्ञाने जगाचा निरोप घेतला. आज त्यांच्या जयंतीनिमित्त, आकड्यांच्या या जादूगाराला आणि भारताच्या या थोर कन्येला कोटी कोटी प्रणाम!
