दुष्काळी परिस्थितीचा जनावरांच्या संगोपनाला फटका;
चारा टंचाईचे संकट गडद;दुधाला अपेक्षित भाव मिळेना,
नांदगाव खंडेश्वर / उत्तम ब्राम्हणवाडे
राज्यातील अनेक भागांत पावसाचे प्रमाण कमी राहिल्याने चारा उत्पादनावर परिणाम होण्याची शक्यता निर्माण झाली आहे. अशा परिस्थितीत पशुखाद्याच्या वाढत्या किमतींमुळे पशुपालन व्यवसाय आर्थिक संकटात सापडला आहे. जनावरांच्या संगोपनासाठी लागणारा हिरवा चारा, सुका चारा, कडबा, सरकी पेंड, ढेप आणि इतर पशुखाद्याचे दर वाढल्याने दूध उत्पादक शेतकऱ्यांचे आर्थिक गणित कोलमडले आहे. एकीकडे जनावरांच्या पालनपोषणाचा खर्च दिवसेंदिवस वाढत असताना दुसरीकडे दुधाला अपेक्षित भाव मिळत नसल्याने पशुपालकांसमोर व्यवसाय टिकविण्याचे मोठे आव्हान उभे राहिले आहे.
ग्रामीण भागातील अनेक शेतकरी शेतीला पूरक व्यवसाय म्हणून दुग्धव्यवसाय करतात. दूध विक्रीतून मिळणाऱ्या उत्पन्नाच्या माध्यमातून कुटुंबाचा उदरनिर्वाह, मुलांचे शिक्षण आणि शेतीचा खर्च भागविला जातो. मात्र, पशुखाद्याच्या वाढत्या दरामुळे दूध उत्पादनासाठी होणारा खर्च वाढला आहे. त्यामुळे दूध विक्रीतून मिळणाऱ्या पैशांपैकी मोठा हिस्सा जनावरांच्या संगोपनावर खर्च होत आहे. परिणामी, दुग्धव्यवसायातून अपेक्षित आर्थिक फायदा मिळणे कठीण झाले आहे.जनावरांना पुरेसा आणि पोषक आहार देणे आवश्यक असते. विशेषतः दुभत्या जनावरांना योग्य प्रमाणात चारा आणि पशुखाद्य दिल्यास दूध उत्पादन टिकून राहण्यास मदत होते. परंतु चारा आणि पशुखाद्याचे दर वाढल्याने पशुपालकांना दररोज मोठा खर्च करावा लागत आहे. आहारात कपात केल्यास दूध उत्पादन कमी होण्याची शक्यता असते. त्यामुळे खर्च कमी करण्याची इच्छा असूनही जनावरांच्या आहाराकडे दुर्लक्ष करणे पशुपालकांना शक्य होत नाही.
पावसाचे प्रमाण कमी राहिल्यास शेतातील चारा उत्पादन घटण्याची भीती असते. अशा परिस्थितीत जनावरांसाठी बाजारातून चारा खरेदी करावा लागतो. चाऱ्याची मागणी वाढल्यास त्याच्या किमतीतही वाढ होण्याची शक्यता असते. याचा सर्वाधिक फटका अल्पभूधारक आणि अत्यल्पभूधारक शेतकऱ्यांना बसतो. स्वतःच्या शेतातून पुरेसा चारा उपलब्ध होत नसल्याने त्यांना बाजारावर अवलंबून राहावे लागते. परिणामी, जनावरांच्या संगोपनाचा खर्च वाढून आर्थिक अडचणी अधिक गंभीर बनतात.दुग्धव्यवसायात केवळ पशुखाद्याचाच खर्च नसून जनावरांचे औषधोपचार, लसीकरण, पशुवैद्यकीय सेवा, पाणी, वीज आणि गोठ्याच्या देखभालीसाठीही पैसे खर्च करावे लागतात. दूध उत्पादनातून मिळणाऱ्या उत्पन्नाच्या तुलनेत हा खर्च वाढत असल्याने पशुपालकांच्या हातात फारशी रक्कम शिल्लक राहत नाही. काही शेतकऱ्यांसाठी दुग्धव्यवसाय हे नियमित उत्पन्नाचे प्रमुख साधन असल्याने या परिस्थितीचा त्यांच्या संपूर्ण कुटुंबावर परिणाम होत आहे.चारा टंचाई आणि पशुखाद्याच्या दरवाढीमुळे पशुपालकांसमोर दुहेरी संकट निर्माण झाले आहे. परिस्थिती अशीच कायम राहिल्यास काही पशुपालकांना जनावरांची संख्या कमी करण्याचा किंवा दुग्धव्यवसाय बंद करण्याचा विचार करावा लागू शकतो. यामुळे ग्रामीण भागातील पूरक रोजगारावरही परिणाम होण्याची शक्यता आहे.शासनाने पशुपालकांच्या या समस्यांकडे गांभीर्याने लक्ष देण्याची गरज आहे. चारा उत्पादनाला प्रोत्साहन देणे, चारा बँकांची व्यवस्था मजबूत करणे, दुष्काळी परिस्थितीत जनावरांसाठी चारा उपलब्ध करून देणे आणि दूध उत्पादकांना योग्य मोबदला मिळण्यासाठी प्रभावी उपाययोजना करणे आवश्यक आहे. तसेच पशुपालनासाठी असलेल्या शासकीय योजनांचा लाभ पात्र पशुपालकांपर्यंत पोहोचविणे गरजेचे आहे.शेतीला पूरक व्यवसाय म्हणून पशुपालन ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला आधार देत असते. मात्र, वाढता उत्पादन खर्च आणि दुधाच्या उत्पन्नातील तफावत यामुळे हा व्यवसाय अडचणीत येत आहे. त्यामुळे प्रशासनाने पशुखाद्याच्या दरवाढीची आणि चारा उपलब्धतेची परिस्थिती लक्षात घेऊन आवश्यक उपाययोजना कराव्यात,अशी अपेक्षा दूध उत्पादक शेतकरी आणि पशुपालकांकडून व्यक्त होत आहे.
