विद्यार्थ्यांच्या हातात बँकेचे व्यवस्थापन; AI आधारित स्वयंचलित सॉफ्टवेअरमुळे व्यवहारात पारदर्शकता
‘लहान बचत… मोठे स्वप्न… उज्ज्वल भविष्य!’ या संकल्पनेतून आर्थिक साक्षरतेचा अभिनव उपक्रम
नांदगाव खंडेश्वर/उत्तम ब्राम्हणवाडे
विद्यार्थ्यांमध्ये लहानपणापासूनच बचतीची सवय, आर्थिक शिस्त, जबाबदारी, नियोजन आणि आर्थिक साक्षरता निर्माण व्हावी, या उद्देशाने पी एम श्री जिल्हा परिषद उच्च प्राथमिक शाळा, दाभा येथे अभिनव ‘ZP DABHA SMART KIDS BANK – Students Saving बँक ‘ या विद्यार्थी बचत बँकेचा शुभारंभ स्वातंत्र्यदिनाच्या निमित्ताने करण्यात आला. ‘लहान बचत… मोठे स्वप्न… उज्ज्वल भविष्य!’** या संकल्पनेतून सुरू करण्यात आलेल्या या उपक्रमाचे उद्घाटन सौ. अर्पिता ताई वाठ, प्रशासक, ग्रामपंचायत दाभा तसेच श्री. इमरान मिर्झा, अध्यक्ष, शाळा व्यवस्थापन समिती यांच्या हस्ते करण्यात आले.
यावेळी शाळा व्यवस्थापन समिती सदस्य, गावातील पालक, ग्रामस्थ, विद्यार्थी व शाळेतील शिक्षक मोठ्या संख्येने उपस्थित होते. उपस्थितांनी या नाविन्यपूर्ण उपक्रमाचे कौतुक करून विद्यार्थ्यांच्या सर्वांगीण विकासासाठी हा उपक्रम अत्यंत उपयुक्त असल्याचे मत व्यक्त केले.या विद्यार्थी बचत बँकेचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे तिचा दैनंदिन व्यवहार विद्यार्थ्यांमार्फतच चालविला जाणार आहे. विद्यार्थ्यांना प्रत्यक्ष बँकिंग व्यवस्थेचा अनुभव मिळावा, जबाबदारीची जाणीव निर्माण व्हावी आणि नेतृत्वगुण विकसित व्हावेत, यासाठी विद्यार्थ्यांची विविध कर्मचारी पदांवर नियुक्ती करण्यात आली आहे. बँक व्यवस्थापक म्हणून कु. श्रुती गेडाम, मुख्य रोखपाल (Chief Cashier/Treasurer) म्हणून कु. मानवी बोरकर, खाते व्यवस्थापक (Account Manager/Clerk) म्हणून आर्यन श्रुंगारे, ग्राहक सेवा व प्रचार प्रतिनिधी म्हणून भूषण बारी आणि अंतर्गत लेखापरीक्षक (Internal Auditor) म्हणून उजेब मिर्झा** हे विद्यार्थी बँकेच्या दैनंदिन कामकाजात जबाबदारी पार पाडणार आहेत. अशा प्रकारे विद्यार्थ्यांना केवळ बचतीचे महत्त्व सांगितले जाणार नसून प्रत्यक्ष बँकिंग व्यवहार करून शिकण्याची संधी मिळणार आहे.
विद्यार्थ्यांच्या माध्यमातून बँकेचा व्यवहार चालणार असला तरी बँकेवर योग्य नियंत्रण, मार्गदर्शन व देखरेख राहावी यासाठी शिक्षक संचालक मंडळ तसेच विद्यार्थी प्रतिनिधी संचालक मंडळ तयार करण्यात आले आहे. शिक्षक संचालक मंडळामध्ये सौ. अरुणा घुगे – अध्यक्ष, श्री. सुधीर नाचनकर – उपाध्यक्ष, सौ. उषा सातपुते – संचालक, सौ. संगीता सोळंके – संचालक, सौ. भारती मालोकार – संचालक आणि सौ. उज्वला बेहेरे – संचालक** यांचा समावेश आहे. तसेच वर्ग १ ते ७ मधून विद्यार्थी प्रतिनिधी म्हणून कु. आर्या पडूरकर, कु. अन्वी जवंजाळ, कु. विदेशा शिंदे, कु. केतकी निमकर, अथर्व केवटकर, विहान नागुलकर आणि मयंक इंदूरकर यांची निवड करण्यात आली आहे. या विद्यार्थी प्रतिनिधींना बँकेच्या कामकाजात सहभागी करून नेतृत्व, जबाबदारी, लोकशाही पद्धतीने निर्णय घेणे, संवादकौशल्य आणि टीमवर्क यांचा प्रत्यक्ष अनुभव दिला जाणार आहे.या उपक्रमाची संकल्पना शिक्षक अंकुश गावंडे यांची असून ते या बँकेचे संस्थापक व मार्गदर्शक आहेत. त्यांनी AI च्या सहाय्याने या विद्यार्थी बचत बँकेसाठी स्वयंचलित बँकिंग सॉफ्टवेअर विकसित केले आहे. या सॉफ्टवेअरमध्ये विद्यार्थ्यांची माहिती एकदाच नोंदविल्यानंतर Account Number आपोआप तयार होतो.त्यानंतर दररोज विद्यार्थ्यांनी केलेले Deposit आणि Withdrawal व्यवहार सहजपणे नोंदविता येतात आणि व्यवहारानंतर खात्यातील Current Balance आपोआप अपडेट होतो. कोणत्या विद्यार्थ्याने किती रक्कम जमा केली, कोणत्या विद्यार्थ्याने किती रक्कम काढली, खात्यातील शिल्लक किती आहे, याची संपूर्ण माहिती संगणकीय प्रणालीमध्ये व्यवस्थित नोंदविली जाते. त्यामुळे दैनंदिन व्यवहार अधिक सुलभ, अचूक आणि पारदर्शक पद्धतीने हाताळता येणार आहेत.AI आधारित स्वयंचलित सॉफ्टवेअरच्या माध्यमातून चालणारी ही राज्यातील पहिली विद्यार्थी बचत बँक असण्याची शक्यता आहे, असा अभिनव दावा या उपक्रमाच्या वैशिष्ट्यांमुळे केला जात आहे. विद्यार्थी कर्मचारी, संगणकीकृत व्यवहार, AI आधारित सॉफ्टवेअर, डिजिटल नोंदी आणि प्रत्यक्ष पासबुक या सर्वांचा एकत्रित वापर हा या बँकेचा विशेष पैलू ठरत आहे.व्यवहारात अधिकाधिक पारदर्शकता राहावी आणि विद्यार्थ्यांना स्वतःच्या बचतीची प्रत्यक्ष जाणीव व्हावी यासाठी प्रत्येक विद्यार्थ्याला आकर्षक Smart Kids Bank Passbook देण्यात आले आहे. या पासबुकमध्ये विद्यार्थ्याचे नाव, Account Number, वर्ग, Roll Number, पालकांचे नाव, Mobile Number, Opening Balance, Current Balance तसेच प्रत्येक Deposit व Withdrawal व्यवहाराची नोंद केली जाणार आहे. त्यामुळे सॉफ्टवेअरमधील डिजिटल नोंद आणि विद्यार्थ्याच्या हातातील पासबुक या दोन्ही माध्यमांतून व्यवहाराची पडताळणी करता येणार आहे.या बँकेच्या माध्यमातून विद्यार्थ्यांना केवळ पैसे वाचविण्याची सवय लागणार नाही, तर बचत कशी करावी, पैशांचे नियोजन कसे करावे, व्यवहाराची नोंद कशी ठेवावी, आर्थिक शिस्त कशी पाळावी, जबाबदारी कशी स्वीकारावी, नेतृत्व कसे करावे आणि टीममध्ये काम कसे करावे याचे प्रत्यक्ष शिक्षण मिळणार आहे. विद्यार्थी स्वतः बँकेचे कर्मचारी, प्रतिनिधी आणि संचालक म्हणून काम करत असल्याने त्यांच्यामध्ये आत्मविश्वास, निर्णयक्षमता, संवादकौशल्य, नेतृत्वगुण, जबाबदारीची भावना आणि आर्थिक साक्षरता विकसित होण्यास मोठी मदत होणार आहे.‘ZP DABHA SMART KIDS BANK’ ही केवळ विद्यार्थ्यांची बचत करण्याची व्यवस्था नसून Experiential Learning, Financial Literacy आणि Student Leadership यांचा अनोखा संगम असलेला शैक्षणिक उपक्रम आहे. विद्यार्थ्यांना प्रत्यक्ष अनुभवातून शिकविण्याच्या या पद्धतीमुळे आर्थिक व्यवहारांची प्राथमिक समज निर्माण होण्याबरोबरच भविष्यात जबाबदार आणि आर्थिकदृष्ट्या सजग नागरिक घडण्यास मदत होणार आहे. बँकेचे कामकाज दर बुधवारी सुरू राहणार असून विद्यार्थ्यांना प्रत्यक्ष बँकिंगचा अनुभव दिला जाणार आहे.या अभिनव उपक्रमाची व्याप्ती केवळ दाभा शाळेपुरती मर्यादित न राहता इतर शाळांमधील विद्यार्थ्यांनाही याचा लाभ मिळावा, या उद्देशाने शिक्षक अंकुश गावंडे यांनी इतर शाळांना अशी विद्यार्थी बचत बँक स्थापन करावयाची असल्यास त्यांनी विकसित केलेले बँकिंग सॉफ्टवेअर मोफत उपलब्ध करून देण्याचे आवाहन केले आहे.विद्यार्थ्यांमध्ये आर्थिक साक्षरता, बचतीची सवय आणि प्रत्यक्ष बँकिंगचा अनुभव निर्माण करणारा हा उपक्रम अधिकाधिक शाळांपर्यंत पोहोचावा, अशी त्यांची भूमिका आहे.या उपक्रमाच्या यशस्वी उभारणीसाठी शाळेच्या मुख्याध्यापिका तसेच सर्व शिक्षकांनी मोलाचे सहकार्य केले.गावातील पालक आणि ग्रामस्थांनी मोठ्या संख्येने उपस्थित राहून या उपक्रमाला उत्स्फूर्त प्रतिसाद दिला. विद्यार्थ्यांच्या हातात बँकेची जबाबदारी देत आधुनिक तंत्रज्ञान, AI, आर्थिक साक्षरता आणि मूल्यशिक्षण यांची सांगड घालणारा हा प्रयोग दाभा शाळेच्या नाविन्यपूर्ण शैक्षणिक वाटचालीतील आणखी एक महत्त्वाचा टप्पा ठरला आहे. या उपक्रमामुळे ‘बचत’ ही केवळ पैशांची सवय न राहता विद्यार्थ्यांच्या जीवनातील संस्कार बनेल, असा विश्वास व्यक्त करण्यात आला.
“आजची छोटी बचत… उद्याच्या मोठ्या स्वप्नांची सुरुवात!”
