वाचाल तर वाचाल
(वाचन प्रेरणा दिनानिमित्त विशेष लेख)
“ग्रंथ हेच गुरू” आणि “वाचाल तर वाचाल” हे केवळ सुविचार नसून ते मानवी जीवनाचा खरा मार्ग दाखवणारे दीपस्तंभ आहेत. आज १५ ऑक्टोबर म्हणजे ‘वाचन प्रेरणा दिन’. हा दिवस भारताचे माजी राष्ट्रपती, थोर शास्त्रज्ञ आणि जगाला शांततेचा संदेश देणारे डॉ. ए. पी. जे. अब्दुल कलाम यांच्या जयंतीनिमित्त साजरा केला जातो.
डॉ. कलाम यांचे विद्यार्थ्यांवर आणि तरुण पिढीवर अथांग प्रेम होते. त्यांची अशी तीव्र इच्छा होती की, त्यांचा वाढदिवस हा जगातील सर्व विद्यार्थ्यांनी ‘जागतिक विद्यार्थी दिन’ किंवा ‘वाचन दिन’ म्हणून साजरा करावा, जेणेकरून प्रत्येकाला ज्ञानाची खरी किंमत कळेल. त्यांच्या याच महान विचारांचा सन्मान करण्यासाठी संपूर्ण महाराष्ट्रात आजचा दिवस ‘वाचन प्रेरणा दिन’ म्हणून मोठ्या उत्साहाने साजरा केला जातो.
‘वाचाल तर वाचाल’ या म्हणीचा सखोल अर्थ
मराठी भाषेतील ‘वाचाल तर वाचाल’ ही म्हण अत्यंत अर्थपूर्ण आहे. आजच्या एकविसाव्या शतकात या म्हणीचे महत्त्व अधिकच वाढले आहे. या म्हणीच्या रचनेत दोन वेगळे आणि महत्त्वाचे अर्थ दडलेले आहेत:
१. पहिली बाजू (ज्ञानाची प्रगती): जर तुम्ही नियमित पुस्तके वाचाल, तर तुमचे ज्ञान वाढेल, बुद्धी प्रगल्भ होईल आणि तुम्ही आयुष्यात यशस्वी व्हाल.
२. दुसरी बाजू (अस्तित्वाची लढाई): आजचे जग हे तीव्र स्पर्धेचे आहे. या माहिती आणि तंत्रज्ञानाच्या युगात जर स्वतःचे अस्तित्व टिकवायचे (म्हणजेच वाचायचे) असेल, तर ज्ञान असणे अनिवार्य आहे. ज्ञानाशिवाय माणूस या जगात टिकू शकत नाही.थोडक्यात सांगायचे तर, माणसाला केवळ जिवंत राहण्यासाठी अन्नाची गरज असते, पण सन्मानाने जगण्यासाठी आणि प्रगती करण्यासाठी वाचनाची गरज असते.
डॉ. अब्दुल कलाम आणि वाचनाचे नाते
डॉ. ए. पी. जे. अब्दुल कलाम यांचे संपूर्ण आयुष्य पुस्तकांच्या अवतीभोवतीच गेले. अत्यंत गरीब परिस्थितीतून वर येऊन भारताचे प्रथम नागरिक बनण्यापर्यंतचा त्यांचा प्रवास केवळ वाचन आणि शिक्षणामुळेच शक्य झाला. ते नेहमी म्हणायचे, “एक उत्तम पुस्तक हे शंभर चांगल्या मित्रांसारखे असते, पण एक चांगला मित्र म्हणजे संपूर्ण ग्रंथालय असते.” त्यांच्या घरात हजारो पुस्तकांचा संग्रह होता. अगदी शेवटच्या श्वासापर्यंत ते विद्यार्थ्यांना वाचण्याची आणि काहीतरी नवीन शिकण्याची प्रेरणा देत राहिले. अशा थोर विभूतीच्या जयंतीदिनी वाचन संस्कृतीचा जागर करणे हीच त्यांना खरी आदरांजली ठरेल.
वाचनाचे मानवी जीवनातील अनन्यसाधारण फायदे
• बुद्धीचा आणि विचारांचा विकास: वाचनामुळे मानवी मेंदूला चालना मिळते. वेगवेगळ्या लेखकांचे विचार वाचल्यामुळे आपली विचार करण्याची पद्धत बदलते. योग्य आणि अयोग्य यातील फरक समजण्याची परिपक्वता येते.
• शब्दसंग्रह आणि संवादकौशल्यात वाढ: जे लोक भरपूर वाचन करतात, त्यांची भाषेवर उत्तम पकड असते. त्यांचा शब्दसंग्रह दांडगा असतो, ज्यामुळे ते आपले विचार लोकांसमोर प्रभावीपणे मांडू शकतात.
• इतिहास आणि संस्कृतीची ओळख: पुस्तके ही आपल्याला भूतकाळात घेऊन जातात. छत्रपती शिवाजी महाराज, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर, महात्मा फुले यांसारख्या थोर पुरुषांची चरित्रे वाचल्याने आपल्याला जीवन जगण्याची नवी दिशा आणि प्रेरणा मिळते.
• तणावमुक्ती आणि एकाग्रता: आजच्या धावपळीच्या युगात मानसिक तणाव खूप वाढला आहे. अशा वेळी एखादे चांगले पुस्तक वाचल्याने मनाला शांतता लाभते. तसेच नियमित वाचनामुळे अभ्यासातील किंवा कामातील एकाग्रता वाढते.
डिजिटल युगातील आव्हाने आणि आजची गरज
आज आपण इंटरनेट आणि सोशल मीडियाच्या युगात जगत आहोत. प्रत्येकाच्या हातात मोबाईल आला आहे. आजची तरुण पिढी पुस्तके वाचण्याऐवजी फेसबुक, इंस्टाग्रामवरील ‘रील्स’ किंवा ‘शॉर्ट्स’ पाहण्यात तासनतास वाया घालवत आहे. यामुळे मुलांची विचार करण्याची क्षमता आणि संयम कमी होत चालला आहे.मोबाईलवरील माहिती ही तात्पुरती असते, पण पुस्तकातील ज्ञान हे चिरंतन असते. डिजिटल युगात ‘ई-बुक्स’ (E-books) किंवा ‘ऑडिओ बुक्स’ (Audio books) चा पर्याय उत्तम आहे, तरीही हातामध्ये पुस्तक घेऊन, त्याच्या पानांचा सुगंध घेत वाचन करण्याचा आनंद काही वेगळाच असतो. म्हणूनच, आजच्या काळात वाचन संस्कृतीचे पुनरुज्जीवन करणे ही काळाची गरज बनली आहे.
निष्कर्ष आणि संकल्प
पुस्तके ही मानवाची कधीही साथ न सोडणारी खरी मित्र असतात. ती आपल्याला संकटात मार्ग दाखवतात आणि अंधाराकडून प्रकाशाकडे नेतात. ‘वाचन प्रेरणा दिना’च्या निमित्ताने केवळ एक दिवस वाचन करून चालणार नाही, तर वाचनाची ही चळवळ अखंड सुरू राहिली पाहिजे.चला, आज या शुभदिनी आपण सर्वजण एक प्रतिज्ञा करूया की, “आम्ही रोज मोबाईलचा वापर थोडा कमी करू आणि दररोज किमान ३० मिनिटे आवडीच्या पुस्तकांचे वाचन नक्की करू!” जेव्हा प्रत्येक नागरिक वाचेल, तेव्हाच समाज सुधारेल आणि डॉ. कलाम यांच्या स्वप्नातील सशक्त, प्रगत आणि ज्ञानवंत भारत घडेल.
“वाचूया, शिकूया आणि समृद्ध होऊया…
कारण, वाचाल तर वाचाल!”
— स्मिता ठाकरे अमरावती, ८९८३२२७९१८
