निसर्गाचा अनमोल संदेश देणारा ‘जागतिक व्हेगन दिन’ विशेष वृत्तलेख

अमरावती /जिल्हा प्रतिनिधी

आजच्या धावपळीच्या आणि आधुनिक युगात आरोग्य आणि पर्यावरणाविषयी लोकांमध्ये मोठी जागरूकता निर्माण होत आहे. याच जागरूकतेचा एक भाग म्हणजे ‘व्हेगन डाएट’ (Vegan Diet) किंवा ‘पूर्ण शाकाहार’. दरवर्षी १ नोव्हेंबर हा दिवस जगभरात ‘जागतिक व्हेगन दिन’ म्हणून साजरा केला जातो. प्राण्यांवरील क्रूरता थांबवणे, निसर्गाचे रक्षण करणे आणि मानवी आरोग्य सुधारणे हा या दिवसाचा मुख्य उद्देश आहे.

*जागतिक व्हेगन दिन २०२६ ची संकल्पना*

अधिकृत आंतरराष्ट्रीय संस्थांद्वारे २०२६ साठी कोणतीही एकच विशिष्ट थीम घोषित करण्यात आली नसली, तरी या वर्षाचा मुख्य भर ‘कारुण्य, शाश्वतता आणि वनस्पती-आधारित सुलभ जीवनशैली’ (Compassion, Sustainability, and Accessible Plant-Based Living) यावर आहे. विशेष म्हणजे भारतात अन्न सुरक्षा आणि मानके प्राधिकरणाने (FSSAI) व्हेगन उत्पादनांसाठी नवीन तांत्रिक मानके आणि अधिकृत लोगो अनिवार्य करण्याचे निश्चित केल्यामुळे २०२६ हे वर्ष भारतीय व्हेगन चळवळीसाठी अत्यंत महत्त्वपूर्ण ठरले आहे.

*या दिवसाचा इतिहास*

जागतिक व्हेगन दिनाचा इतिहास १९९४ सालापासून सुरू होतो. युनायटेड किंगडममधील (UK) ‘द व्हेगन सोसायटी’च्या (The Vegan Society) तत्कालीन अध्यक्षा लुईस वॉलिस (Louise Wallis) यांनी संस्थेच्या स्थापनेच्या ५० व्या वर्धापन दिनानिमित्त आणि इंग्रजी भाषेत ‘व्हेगन’ या शब्दाचा उदय साजरा करण्यासाठी १ नोव्हेंबर रोजी हा दिवस साजरा करण्याची घोषणा केली.तसे पाहिले तर ‘व्हेगन’ (Vegan) हा शब्द १९४४ मध्ये डोनाल्ड वॉटसन (Donald Watson) यांनी तयार केला होता. शाकाहारी लोकांमधून दुग्धजन्य पदार्थांचे सेवन न करणाऱ्यांना वेगळे दर्शवण्यासाठी त्यांनी ‘Vegetarian’ या शब्दाची पहिली तीन आणि शेवटची दोन अक्षरे जोडून ‘Vegan’ हा शब्द तयार केला.

*मुलीच्या संवेदनशीलतेतून मला उमजलेला जीवनाचा अर्थ*

१ नोव्हेंबर हा दिवस केवळ आहारातील एका बदलापुरता मर्यादित राहिलेला नाही. निसर्ग, प्राणी आणि मानव यांच्यातील परस्पर संबंधांचा नव्याने पुनर्विचार करायला लावणारा हा एक वैचारिक मंच बनला आहे. आज जगभरात ‘व्हेगन’ जीवनशैलीचा स्वीकार करणाऱ्यांची संख्या झपाट्याने वाढते आहे. अनेकदा याकडे एक नवीन ‘ट्रेंड’ किंवा ‘डाएट प्लॅन‘ म्हणून पाहिले जाते; पण प्रत्यक्षात ही जीवनशैली एका अत्यंत संवेदनशील, करुणामय आणि शुद्ध अंतःकरणाच्या विचारातून जन्मास आली आहे. हा विचार किती सहज आणि प्रभावी असू शकतो, याचा अनुभव मला माझ्याच घरात आला.
एक आई म्हणून माझ्या मनाला स्पर्श करून गेलेली आणि मला अंतर्मुख करायला लावणारी एक वैयक्तिक आठवण आज या विशेष दिनाच्या निमित्ताने आवर्जून सांगावीशी वाटते.
सुमारे दोनेक वर्षांपूर्वीची ही गोष्ट. माझ्या मुलीने अचानक एक मोठा निर्णय घेतला. तिने घरातील दुधाचे आणि दुधापासून बनणारे सर्व पदार्थ—मग ते तूप असो, दही, लोणी वा पनीर—खाणे पूर्णपणे बंद केले. सुरुवातीला एक आई म्हणून मला तिची काळजी वाटली. आपल्या भारतीय आहारात दुधाला पूर्णान्न मानले जाते, मग अचानक तिने एवढा मोठा निर्णय का घेतला असेल? तिच्या शरीराला आवश्यक पोषण कसे मिळणार? असे अनेक प्रश्न माझ्या मनात निर्माण झाले. शेवटी, एका संध्याकाळी मी तिला प्रेमाने जवळ बसवले आणि विचारले, “बेटा, तू दुधाचे पदार्थ खाणे का सोडलेस? काय अडचण आहे?”
तिने दिलेले उत्तर अत्यंत साधे, पण तितकेच मनाचा ठाव घेणारे आणि माझ्या डोळ्यात अंजन घालणारे होते. ती म्हणाली, “मला मनापासून असे वाटते की, जे गाईचे किंवा म्हशीचे दूध आहे, त्यावर पहिला आणि खरा नैसर्गिक अधिकार तिच्या लहान पाडसाचा म्हणजेच पिलाचा आहे. निसर्गाने ती व्यवस्था त्या मुक्या पिलाच्या पोषणासाठी केली आहे. आपण माणूस म्हणून केवळ आपल्या जिभेचे चोचले पुरवण्यासाठी किंवा स्वतःच्या फायद्यासाठी त्या लहान पिलाच्या हक्काचे दूध हिरावून घेतो, हे मला मनातून पटत नाही. म्हणून मी हा निर्णय घेतला.”
तिचा हा विचार फक्त दुधाच्या नैसर्गिक हक्कापुरता मर्यादित नव्हता, तर आज दुग्ध व्यवसायात प्राण्यांवर होणाऱ्या अन्यायावरही तिने अचूक बोट ठेवले. ती पुढे म्हणाली, “आजकाल गाई आणि म्हशींकडून जास्त दूध काढून घेण्यासाठी त्यांना जबरदस्तीने वेदनादायी इंजेक्शनं दिली जातात. केवळ मानवी स्वार्थासाठी त्या जिवांचा असा छळ केला जातो, हे अत्यंत चुकीचे आहे. ही जनावरे मुकी आहेत, ती बोलू शकत नाहीत आणि त्यांच्या वेदना कोणाकडे व्यक्तही करू शकत नाहीत.

ते हतबल आहेत. म्हणूनच, जर ते स्वतःसाठी बोलू शकत नसतील, तर माणूस म्हणून आपण स्वतःहून त्यांच्या रक्षणासाठी आणि काळजीसाठी प्रयत्न करायला हवेत.”
तिचा हा दृष्टिकोन केवळ दुग्धजन्य पदार्थांपुरता मर्यादित नाही, तर तिचा संपूर्ण दृष्टिकोनच प्राणिमात्रांबद्दल अत्यंत करुणामय आहे. तिला मांसाहार देखील मुळीच आवडत नाही. याविषयी ती नेहमी तिची स्पष्ट आणि तितकीच मार्मिक भूमिका मांडते. तिचे म्हणणे आहे की, “आपण जसे एक जिवंत जीव आहोत, तसेच ते प्राणी सुद्धा आपल्यासारखाच एक जीव आहेत. आपल्याकडे बुद्धी आहे, भावना आहेत, तसेच त्यांनाही वेदना होतात. मग केवळ आपल्या अन्नाची गरज भागवण्यासाठी किंवा चवीसाठी आपण दुसऱ्या जिवंत जिवाला मारून खाणे कितपत योग्य आहे? एका जिवाने स्वतःच्या सुखासाठी दुसऱ्याचा जीव घेणे ही क्रूरता आहे.”
मुलीच्या तोंडून आलेले हे विचार ऐकून मी स्तब्ध झाले. ज्या निसर्गाच्या नियमांकडे, प्राण्यांच्या हक्कांकडे आणि त्यांच्या वेदनांकडे आपण सुशिक्षित, प्रौढ माणसे व्यावहारिकतेचा बुरखा पांघरून सहज दुर्लक्ष करतो, ती सत्य परिस्थिती एका मुलीच्या संवेदनशील मनाने अचूक टिपली होती.

शाकाहार आणि व्हेगन जीवनशैलीतील सूक्ष्म फरक

या निमित्ताने ‘शाकाहार’ (Vegetarian) आणि ‘व्हेगन’ (Vegan) यातील फरक समजून घेणे गरजेचे आहे. शाकाहारी व्यक्ती आहारात मांस, मासे किंवा अंडी घेत नाही, परंतु दूध, दही, तूप यांसारख्या दुग्धजन्य पदार्थांचा वापर आवडीने करते. याउलट, व्हेगन जीवनशैली ही संपूर्णपणे प्राणिजन्य उत्पादनांच्या विरोधात असते. यामध्ये कोणत्याही प्राण्याला त्रास देऊन किंवा त्याचे शोषण करून मिळवलेल्या गोष्टींचा त्याग केला जातो. यात केवळ दूध किंवा मध वर्ज्य नसते, तर दैनंदिन जीवनात प्राण्यांच्या कातड्यापासून बनवलेले (लेदर) कपडे, पादत्राणे किंवा बेルト वापरणे देखील टाळले जाते. आज बाजारात बदाम दूध (Almond Milk), सोया दूध (Soy Milk) किंवा नारळाचे दूध यांसारखे अनेक पौष्टीक वनस्पतीजन्य पर्याय उपलब्ध आहेत, जे आरोग्यासाठीही उत्तम मानले जातात.

भारतीय संस्कृती आणि अहिंसेचा संदेश

माझ्या मुलीने मांडलेला हा विचार आपल्यासाठी नवीन नाही. भारतीय संस्कृतीने शतकानुशतके ‘अहिंसा परमो धर्मः’ आणि ‘वसुधैव कुटुम्बकम्’ हाच संदेश दिला आहे. या पृथ्वीवर जितका अधिकार माणसाचा आहे, तितकाच तो प्रत्येक पशू, पक्षी आणि वनस्पतीचाही आहे. व्यावसायिक स्तरावर प्राण्यांवर जे अनन्वित अत्याचार होतात, ते पाहिले की काळजाचा थरकाप उडतो. अशा स्थितीत वनस्पतींवर आधारित आहाराकडे वळणे ही केवळ एका व्यक्तीची पसंती राहिलेली नाही, तर ती पृथ्वीचे संतुलन राखण्यासाठी काळाची गरज बनत चालली आहे.

निष्कर्ष

‘जागतिक व्हेगन दिनाचा’ अर्थ असा मुळीच नाही की प्रत्येकाने एका रात्रीत आपली संपूर्ण जीवनशैली बदलून टाकावी. परंतु, माझ्या मुलीने दाखवून दिलेल्या संवेदनशीलतेप्रमाणे, आपण या निसर्गाचे देणे लागतो आणि आपल्या सुखासाठी दुसऱ्या मुक्या जिवाचा हक्क हिरावला जाऊ नये, एवढी जाणीव जरी प्रत्येकाच्या मनात निर्माण झाली, तरी या दिवसाचे उद्दिष्ट साध्य होईल. जे मुके जीव बोलू शकत नाहीत, त्यांचे अश्रू समजून घेणे, त्यांच्या जगण्याच्या अधिकाराचा आदर करणे आणि निसर्गाशी सुसंवाद साधत जगणे हीच खऱ्या अर्थाने मानवतेची खरी सेवा ठरेल.

—-स्मिता ठाकरे,अमरावती