अमरावती /जिल्हा प्रतिनिधी
अश्विन महिन्याची सुरुवात झाली की, हवेत एक वेगळाच उत्साह आणि चैतन्य जाणवू लागते. घटस्थापना, नऊ दिवसांचा उपवास, मंत्रोच्चार आणि रात्रीचा गरबा यांमुळे संपूर्ण वातावरण भारावून जाते. नवरात्र म्हटलं की आपल्या डोळ्यांसमोर उभी राहते ती महिषासूर मर्दिनी.
देवी दुर्गा. नऊ दिवस अहोरात्र युद्ध करून देवीने महिषासूर या क्रूर राक्षसाचा वध केला आणि सृष्टीला त्याच्या जाचातून मुक्त केले, ही कथा आपण पिढ्यानपिढ्या ऐकत आलो आहोत.परंतु, २१ व्या शतकातील विज्ञानाच्या आणि विचारवंतांच्या दृष्टीने ही कथा केवळ एक ‘चमत्काराची गोष्ट’ नाही. आपल्या ऋषीमुनींनी अतिशय गुंतागुंतीचे भौतिकशास्त्र (Physics), जीवशास्त्र (Biology) आणि मानसशास्त्र (Psychology) अतिशय सोप्या भाषेत या कथेच्या माध्यमातून आपल्यासमोर मांडले आहे.
१. महिषासूर: आपल्यातील जडत्व आणि तामसी प्रवृत्ती
‘महिष’ या शब्दाचा संस्कृतमध्ये अर्थ होतो ‘रेडा’. रेडा हा प्राणी आळस, अज्ञान, हट्टीपणा आणि जडत्वाचे प्रतीक मानला जातो.
• मानसशास्त्रीय दृष्टिकोन: महिषासूर बाहेर कुठे नसून तो आपल्या प्रत्येकाच्या मनात दडलेला असतो. आपल्यातील आळस, वासना, अहंकार, क्रोध आणि नकारात्मक विचार म्हणजेच आपल्यातील ‘महिषासूर’ होय. जेव्हा हे वाईट विचार आपल्या बुद्धीवर (स्वर्गावर) ताबा मिळवतात, तेव्हा माणसाचे पतन होते.
• जैविक (Biological) दृष्टिकोन: नवरात्र ज्या काळात येते (अश्विन महिना), त्याला आयुर्वेदात ‘संधिकाळ’ म्हणतात. या ऋतू बदलाच्या काळात शरीराची रोगप्रतिकारक शक्ती कमी होते. हवेत वाढणारे विषाणू, जीवाणू आणि शरीरात निर्माण होणारे सुस्तावलेपण (Lethargy) म्हणजेच हा जैविक महिषासूर होय, जो आपल्या आरोग्यावर आक्रमण करतो.
. देवी दुर्गा: ऊर्जा संवर्धनाचा नियम (Law of Conservation of Energy)
कथेत असे सांगितले आहे की, जेव्हा सर्व देव महिषासुरापुढे हताश झाले, तेव्हा ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश यांच्यासह सर्व देवांच्या शरीरातून एक दिव्य तेज (ऊर्जा) बाहेर पडले. त्या सर्व ऊर्जांच्या एकत्रीकरणातून (Integration of Energies) देवी दुर्गा प्रकट झाली.आधुनिक भौतिकशास्त्रातील ‘ऊर्जा संवर्धनाचा नियम’ (Law of Conservation of Energy) सांगतो: “ऊर्जा कधीही निर्माण करता येत नाही किंवा नष्ट करता येत नाही, ती फक्त एका रूपातून दुसऱ्या रूपात रूपांतरित केली जाऊ शकते.” देवी दुर्गा ही दुसरी तिसरी काही नसून विश्वाची तीच ‘मुलभूत वैश्विक ऊर्जा’ (Cosmic Energy) आहे. जेव्हा विश्वातील सर्व चांगल्या शक्ती (Sattvic Energies) एकत्र येतात, तेव्हा एका महाशक्तीचा जन्म होतो.
३. नऊ दिवसांचे युद्ध: प्रतिकारशक्तीचा संघर्ष (Immunity Vs Virus)
देवी दुर्गा आणि महिषासूर यांच्यात नऊ दिवस अहोरात्र युद्ध चालले. हे युद्ध म्हणजे आपल्या शरीरात चालणाऱ्या ‘रोगप्रतिकारक शक्तीच्या युद्धाचे’ (Immune Response) अचूक रूपक आहे.
जेव्हा एखादा विषाणू आपल्या शरीरावर हल्ला करतो, तेव्हा आपल्या शरीरातील पांढऱ्या रक्तपेशी (White Blood Cells) आणि अँटीबॉडीज त्या विषाणूशी सतत लढतात. या लढ्याला काही दिवस लागतात. नऊ दिवस उपवास करून, सात्विक अन्न खाऊन आपण शरीराला जी विश्रांती देतो, त्यामुळे आपली अंतर्गत शक्ती (Immunity) बळकट होते आणि दहाव्या दिवशी आपण आजारावर विजय मिळवतो. तोच दिवस म्हणजे ‘विजयादशमी’ अर्थात दसरा!
४. अष्टभुजा देवीची शस्त्रे: जीवन जगण्याचे व्यवस्थापन (Life Management)
देवीच्या आठ हातांमध्ये वेगवेगळ्या देवांनी दिलेली शस्त्रे आहेत. हे आपल्याला शिकवते की, जीवनातील संकटांशी लढताना माणसाकडे केवळ एक गुण असून चालत नाही, तर विविध कौशल्यांचे व्यवस्थापन असावे लागते:
• त्रिशूळ: शारीरिक, मानसिक आणि आध्यात्मिक संतुलन (Balance).
• सुदर्शन चक्र: वेळेचे अचूक आणि वेधवेधक नियोजन (Time Management).
• धनुष्यबाण: विचलित न होता लक्ष्यांवर असलेली एकाग्रता (Focus).
• तलवार: अज्ञान, अहंकार आणि अंधाराला मुळापासून कापण्याची बुद्धी (Intellect).
• कमळ: बाह्य परिस्थिती कशीही असली तरी चिखलातल्या कमळाप्रमाणे तणावमुक्त राहण्याची कला (Detachment).
निष्कर्ष: स्त्री शक्तीचा आणि आत्मशक्तीचा जागर
महिषासूर मर्दिनीची कथा आपल्याला संदेश देते की, परिस्थिती कितीही कठीण असली, तरी आपल्यातील ‘दुर्गा’ (आत्मशक्ती) जागृत केली, तर कोणत्याही संकटावर विजय मिळवता येतो. ही कथा स्त्रियांमधील अथांग शक्तीची जाणीव करून देते. स्त्री ही केवळ सोशिक किंवा मऊ नसते; गरज पडल्यास ती दुष्टांचा संहार करणारी ‘चंडी’ही बनू शकते.या नवरात्रीत देवीची पूजा करताना, आपण आपल्यातील आळस, अज्ञान आणि अहंकाराच्या ‘महिषासुरा’चा वध करण्याचा संकल्प करूया आणि विज्ञानाची जोड देऊन स्वतःला शारीरिक व मानसिकदृष्ट्या सक्षम बनवूया!
॥ या देवी सर्वभूतेषु शक्ति-रूपेण संस्थिता। नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः॥
— स्मिता ठाकरे,अमरावती,8983227918
