विकासाच्या प्रतीक्षेत असलेले तीर्थक्षेत्र;संस्थानाला तीर्थक्षेत्राचा ‘ब’ वर्ग दर्जा;
ऐतिहासिक वारशाच्या जतनासह सर्वांगीण विकासासाठी लोकप्रतिनिधींनी पुढाकार घ्यावा;खंडेश्वर भक्त नागरिकांची मागणी
नांदगाव खंडेश्वर/उत्तम ब्राम्हणवाडे
अमरावती जिल्ह्यातील नांदगाव खंडेश्वर येथे वसलेले ८५० वर्ष पुरातन श्री खंडेश्वर शिवालय हे विदर्भाच्या धार्मिक, ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक वारशाचे तेजस्वी प्रतीक मानले जाते. शतकानुशतके अखंड पूजाअर्चा सुरू असलेले हे शिवालय अत्यंत जागृत असे देवस्थान म्हणून संपूर्ण विदर्भात ओळखले जाते. शासनाने या मंदिरास तीर्थक्षेत्राचा ‘ब’ वर्ग दर्जा बहाल केला असला तरी, या ऐतिहासिक स्थळाच्या जतन आणि सर्वांगीण विकासासाठी ठोस पावले उचलण्याची गरज असल्याचे भाविक व नागरिकांकडून सातत्याने अधोरेखित केले जात आहे.
इतिहासाच्या पाऊलखुणा जपणारे शिवालय.
या शिवालयाचा इतिहास शके ११७७ (इ.स. १२२४–१२५५) या कालखंडात, राजा रामदेवराय यांच्या कारकिर्दीत सुरू झाल्याचे सांगितले जाते. मध्ययुगीन काळातील हेमाडपंथी वास्तुशैलीत उभारलेले हे मंदिर दगडी बांधकाम, कलात्मक शिल्पे आणि मजबूत रचनेमुळे विशेष ठरते. मंदिराच्या भिंतींवर कोरलेले सूक्ष्म नक्षीकाम त्या काळातील शिल्पकारांच्या कल्पकतेची आणि कौशल्याची साक्ष देते.मंदिराच्या बांधकामासाठी वापरलेल्या विटांची रचना विशिष्ट प्रकारे करण्यात आली असून, काही विटा पाण्यावर तरंगतात, अशी स्थानिकांमध्ये श्रद्धा आहे. या दंतकथांमुळे मंदिराबद्दलची गूढता आणि आकर्षण अधिक वाढते.स्थानिक परंपरेनुसार, कौंडिन्यमुनींचे शिष्य खंड्याने या देवस्थानाची स्थापना केली. त्यामुळे भगवान शिवाचे नाव ‘खंडेश्वर’ असे पडले आणि त्यांच्या आशिर्वादाने विकसित झालेले गाव ‘नांदगाव खंडेश्वर’ म्हणून ओळखले जाऊ लागले, अशी मान्यता आहे.
वास्तुशिल्पाची भव्यता आणि आध्यात्मिक वातावरण.
मंदिराच्या पूर्वेकडील प्रवेशद्वारावर कोरलेली प्राचीन शिल्पे आजही आकर्षणाचा केंद्रबिंदू आहेत. दगडावर कोरलेली देव-देवतांची आकृती, फुलांची नक्षी आणि विविध अलंकारिक आकृत्या प्राचीन कलाकृतींचे दर्शन घडवतात.गाभाऱ्यात प्राचीन शिवलिंग विराजमान असून, येथे दर्शन घेताना भाविकांना विलक्षण शांततेचा अनुभव येतो.गाभाऱ्याच्या उत्तरेकडे शिव–पार्वती मंदिर, पश्चिमेकडे नृसिंह मंदिर आणि मध्यभागी नंदीची भव्य मूर्ती आहे. या तिन्ही देवळांना जोडणारी रचना प्रशस्त आणि संतुलित आहे.मंदिराभोवती मजबूत दगडी परकोट आहे. महाद्वारासमोर अष्टभुजा देवीचे मंदिर असून, पूर्व दिशेला उंच दीपमाळ मंदिराच्या वैभवात भर घालते. परिसरात राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराजांचा पुतळाही आहे, जो भक्तांना सामाजिक आणि आध्यात्मिक प्रेरणा देतो.
‘चावी’ची आख्यायिका आणि वैज्ञानिक दृष्टिकोन
या शिवालयाच्या बांधकामात दगडांच्या आड एक ‘चावी’ बसविण्यात आल्याचीआख्यायिका आहे. ही चावी हलवली तर मंदिर कोसळेल, अशी श्रद्धा आहे. अनेक भाविक या चावीची पूजा करतात.काही तज्ज्ञांनी या रचनेचा अभ्यास केल्यानंतर, वीज कोसळल्यास संरक्षण व्हावे यासाठी विशिष्ट तांत्रिक रचना करण्यात आली असावी,असे मत व्यक्त केले आहे. श्रद्धा आणि विज्ञानाचा हा संगम मंदिराला अधिक वैशिष्ट्यपूर्ण बनवतो.
महाशिवरात्रीचा सप्तोत्सव : भक्ती, परंपरा आणि एकात्मता.
महाशिवरात्री निमित्त येथे सात दिवसांचा शिवपुराण सप्ताह मोठ्या भक्तिभावाने साजरा केला जातो. भागवत वाचन,भजन-कीर्तन, अभिषेक, रुद्रपाठ, साधना आणि विविध धार्मिक कार्यक्रम यामुळे संपूर्ण परिसर भक्तिमय वातावरणात न्हाऊन निघतो.सप्तोत्सवाच्या शेवटी महाप्रसादाचे आयोजन केले जाते. हजारो भाविक महाप्रसादाचा लाभ घेतात. त्यानंतर खंडेश्वराची भव्य पालखी संपूर्ण गावातून मिरवली जाते. ढोल-ताशांच्या गजरात, जयघोषात आणि भक्तीभावात निघणारी ही पालखी गावातील सामाजिक आणि आध्यात्मिक एकात्मतेचे प्रतीक मानली जाते.दरवर्षी महाशिवरात्री निमित्त तीन दिवसांची भव्य जत्रा भरविण्यात येते. महाराष्ट्रासह लगतच्या राज्यांतून मोठ्या संख्येने भाविक येथे येतात. दरवर्षी अंदाजे एक ते दोन लाख भक्त दर्शनासाठी येतात, अशी माहिती स्थानिकांकडून देण्यात येते.
निसर्गरम्य आणि शांत परिसर
मंदिर परिसर हिरव्यागार वृक्षांनी नटलेला आहे. वड, उंबर, कडुलिंब, आंबा यांसारखी वृक्षराजी आणि बकुळीच्या फुलांचा सडा वातावरण अधिक प्रसन्न करतो. पक्ष्यांची किलबिल, मंद वारा आणि शांत परिसर यामुळे येथे येणाऱ्या भाविकांना आध्यात्मिक ऊर्जा आणि समाधान लाभते.
विकासाची गरज आणि अपेक्षा
तीर्थक्षेत्राचा ‘ब’ वर्ग दर्जा प्राप्त असूनही, मंदिर परिसरात काही मूलभूत सुविधांची कमतरता जाणवते. पार्किंग व्यवस्था, स्वच्छतागृहे, पिण्याच्या पाण्याची सोय, भाविकांसाठी निवास व्यवस्था, माहिती फलक आणि सुशोभीकरण या बाबींमध्ये सुधारणा करण्याची आवश्यकता आहे.
इतिहास आणि श्रद्धेचा संगम.
असलेल्या या शिवालयाचा विकास पर्यटनाच्या दृष्टीनेही महत्त्वाचा ठरू शकतो. योग्य नियोजन, निधी आणि प्रशासनिक सहकार्य मिळाल्यास हे स्थळ विदर्भातील प्रमुख धार्मिक पर्यटन केंद्र म्हणून विकसित होऊ शकते.
श्रद्धा, इतिहास आणि भविष्याची दिशा
नांदगाव खंडेश्वर येथील श्री खंडेश्वर शिवालय हे केवळ एक धार्मिक स्थळ नाही, तर इतिहास, संस्कृती आणि समाजजीवनाचे प्रतिबिंब आहे. शतकानुशतके चालत आलेली परंपरा, भक्तीभाव आणि लोकांचा विश्वास या सर्व गोष्टींमुळे या देवस्थानाचे महत्त्व अधिक अधोरेखित होते.आज गरज आहे ती या ऐतिहासिक वारशाचे संवर्धन करत आधुनिक सोयीसुविधांसह त्याचा विकास करण्याची. लोकप्रतिनिधी, प्रशासन आणि स्थानिक नागरिक यांच्या एकत्रित प्रयत्नातून हे जागृत तीर्थक्षेत्र भविष्यात अधिक भव्य आणि आदर्श धार्मिक केंद्र म्हणून उभे राहू शकते.
